Wie in 2020 of 2022 een leverancierscontract openvouwde, las de overmachtsclausule ineens met andere ogen. Lockdowns, lege schappen, energieprijzen die verveelvoudigden. Kon de leverancier zich op overmacht beroepen? En kon jij eruit als het maanden duurde?
Kort antwoord: een force-majeureclausule bepaalt wanneer een partij niet aansprakelijk is als zij door omstandigheden buiten haar macht niet kan nakomen. De wet regelt overmacht in artikel 6:75 BW, maar laat veel over aan wat partijen afspreken. Duurdere nakoming is in de regel geen overmacht. Neem een meldplicht op en een opzegrecht als de overmacht langer duurt dan een afgesproken periode.
Wat doet een overmachtsclausule?
Volgens artikel 6:75 BW kan een tekortkoming de schuldenaar niet worden toegerekend als zij niet aan zijn schuld te wijten is, en ook niet krachtens wet, rechtshandeling of de in het verkeer geldende opvattingen voor zijn rekening komt. Dat is overmacht.
Het woord "rechtshandeling" is de sleutel: in het contract kun je zelf vastleggen wat wel en niet voor rekening van een partij komt. Een overmachtsclausule doet precies dat. De gevolgen van overmacht:
- Geen schadevergoeding voor de tekortkoming.
- Geen boete, want die is bij een niet-toerekenbare tekortkoming niet verschuldigd (artikel 6:92 lid 3 BW). Zie het boetebeding.
- Opschorting: bij tijdelijke overmacht hoeft niet te worden nagekomen zolang de overmacht duurt.
- Ontbinding blijft mogelijk: de wederpartij kan ook bij een niet-toerekenbare tekortkoming ontbinden (artikel 6:265 BW), tenzij de tekortkoming dat niet rechtvaardigt.
Voorbeeldformulering
Een voorbeeld om de opbouw te laten zien, geen advies:
"Geen der partijen is gehouden tot nakoming van enige verplichting indien zij daartoe verhinderd is door overmacht. Onder overmacht wordt verstaan: [opsomming]. Niet als overmacht gelden: [opsomming]. De partij die zich op overmacht beroept, meldt dit onverwijld schriftelijk aan de andere partij, met een omschrijving van de oorzaak en de verwachte duur, en spant zich in om de gevolgen te beperken. Duurt de overmacht langer dan [zestig] dagen, dan heeft elk der partijen het recht de overeenkomst met onmiddellijke ingang schriftelijk te beëindigen, zonder tot schadevergoeding gehouden te zijn."
Wat valt er wel en niet onder?
Zonder contractuele regeling bepalen de wet en de verkeersopvattingen het. Een paar uitgangspunten die je vaak tegenkomt:
| Valt meestal wel onder overmacht | Valt meestal niet onder overmacht |
|---|---|
| Natuurrampen, overstromingen, brand die niet aan de partij te wijten is | Gebrek aan geld of liquiditeit |
| Oorlog, overheidsmaatregelen die nakoming verbieden | Nakoming die duurder wordt, maar mogelijk blijft |
| Langdurige uitval van infrastructuur buiten de invloedssfeer | Fouten van eigen personeel of ingeschakelde hulppersonen (artikel 6:76 BW) |
| Gebrekkige hulpmiddelen die de partij gebruikt (artikel 6:77 BW) |
Twee categorieën leiden in de praktijk tot de meeste discussie:
- Tekortkoming van een toeleverancier. Veel algemene voorwaarden van leveranciers noemen dit uitdrukkelijk als overmacht. Voor de koper betekent dat: het risico van de hele keten ligt bij jou.
- Cyberaanvallen en storingen. Is een aanval op de leverancier overmacht, of had hij beter moeten beveiligen? Zonder afspraak is dat een feitelijke discussie. Leg vast wat de leverancier aan beveiliging moet doen, en dat een incident dat daaruit voortkomt geen overmacht is. Bij ICT-dienstverleners in de financiële sector stelt DORA hier extra eisen aan, zie DORA en ICT-contracten.
Wat corona en de energiecrisis lieten zien
Voorzichtig samengevat, want elke zaak ging over eigen feiten:
- Een pandemie is niet automatisch overmacht. Rechters keken of de tekortkoming echt door de maatregelen kwam, en of de partij die had kunnen opvangen.
- Onvoorziene omstandigheden is een aparte route. Bij huur van bedrijfsruimte oordeelde de Hoge Raad op 24 december 2021 (ECLI:NL:HR:2021:1974) dat de coronamaatregelen voor huurovereenkomsten van vóór 15 maart 2020 een onvoorziene omstandigheid zijn die huurprijsvermindering kan rechtvaardigen op grond van artikel 6:258 BW. Dat is geen overmacht, maar een aanpassing van het contract door de rechter.
- Hogere kosten zijn zelden overmacht. Bij sterk stijgende energie- en grondstofprijzen bleek nakoming meestal mogelijk, alleen duurder. Partijen die geen prijsaanpassingsclausule hadden, stonden zwak.
- Wat je zelf vastlegt, telt het zwaarst. Contracten die pandemieën, overheidsmaatregelen of energieprijzen expliciet regelden, gaven veel minder discussie.
Waar let je op als koper?
- Een korte, gesloten lijst. Een open opsomming ("waaronder, maar niet beperkt tot …") met tekortkomingen van toeleveranciers, stakingen en storingen legt veel risico bij jou.
- Meldplicht en inspanningsplicht voor de leverancier om de gevolgen te beperken.
- Opzegrecht na een afgesproken periode. Zonder die afspraak kun je alleen via ontbinding, en daar kan discussie over ontstaan.
- Betaling opschorten zolang de prestatie uitblijft.
- Continuïteit: past de overmachtsregeling bij je exitregeling? Zie exit- en change-of-controlclausules.
Waar let je op als leverancier?
- Afhankelijkheden noemen. Ben je afhankelijk van één toeleverancier, een cloudplatform of een netbeheerder? Benoem dan wat wel en niet voor je rekening komt.
- Prijsrisico apart regelen. Overmacht is het verkeerde instrument voor stijgende kosten. Een indexatie- of prijsaanpassingsclausule werkt beter. Zie contractindexatie met het CBS-cijfer.
- Ook de gevolgen regelen: wie betaalt al gemaakte kosten als het contract na langdurige overmacht eindigt?
Veelgemaakte fouten
- Overmacht gebruiken voor duurdere nakoming. Dat is meestal geen overmacht.
- Geen termijn voor opzegging bij langdurige overmacht.
- De clausule alleen in de algemene voorwaarden van de leverancier laten staan, zonder te kijken wat die precies zegt.
- Niet melden. Wie zich pas achteraf op overmacht beroept, terwijl het contract een directe melding vereist, staat zwakker.
- Niet weten welke contracten geraakt worden als een grote leverancier uitvalt.
Zo vind je overmachtsclausules terug in je contracten
Wil je na een incident weten wat er in een contract staat? Upload het in de Nora-console en vraag wat er over overmacht is afgesproken. Nora antwoordt op basis van de tekst van dat document. Met Nora kun je ook twee contracten vergelijken, met letterlijke citaten uit beide, bijvoorbeeld een oud en een nieuw concept. En onder Instellingen → Contractrichtlijnen leg je eigen eisen vast, zoals "Bij overmacht langer dan 60 dagen mogen wij het contract beëindigen", waaraan Nora een contract toetst. Geen juridisch advies, wel een snelle eerste lezing.
Leg leveranciers waarvan je sterk afhankelijk bent vast in risicobeheer, met impact, kans en een eigenaar.
Bronnen
- Burgerlijk Wetboek Boek 6 (artikelen 6:75, 6:76, 6:77, 6:92, 6:258 en 6:265)
- Hoge Raad 24 december 2021, ECLI:NL:HR:2021:1974
Dit artikel is geen juridisch advies.
Veelgestelde vragen
- Wat is overmacht volgens de wet?
- Artikel 6:75 BW bepaalt dat een tekortkoming de schuldenaar niet kan worden toegerekend als zij niet aan zijn schuld te wijten is en ook niet krachtens wet, rechtshandeling of de in het verkeer geldende opvattingen voor zijn rekening komt. Is dat zo, dan is er sprake van overmacht en hoeft hij geen schadevergoeding te betalen.
- Valt een prijsstijging onder overmacht?
- Meestal niet. Overmacht gaat over een tekortkoming in de nakoming. Als nakoming nog mogelijk is, maar duurder, is er in de regel geen overmacht. Een partij kan dan hooguit een beroep doen op onvoorziene omstandigheden (artikel 6:258 BW), en daar zijn rechters terughoudend mee. Een contract kan dit anders regelen, bijvoorbeeld met een prijsaanpassingsclausule.
- Kan ik een contract beëindigen als de leverancier zich op overmacht beroept?
- Een overeenkomst kan op grond van artikel 6:265 BW ook worden ontbonden bij een tekortkoming die niet toerekenbaar is, tenzij de tekortkoming de ontbinding gezien haar bijzondere aard of geringe betekenis niet rechtvaardigt. Veel contracten bevatten daarnaast een eigen opzegrecht als de overmacht langer duurt dan een afgesproken periode.
- Geldt een pandemie als overmacht?
- Dat hangt af van het contract en de omstandigheden. Een pandemie op zich maakt nakoming niet automatisch onmogelijk. Rechters keken tijdens corona per geval of de tekortkoming echt door de maatregelen kwam. Bij huur van bedrijfsruimte oordeelde de Hoge Raad dat de coronamaatregelen een onvoorziene omstandigheid konden zijn die huurprijsvermindering rechtvaardigt (ECLI:NL:HR:2021:1974), dus via artikel 6:258 BW en niet als overmacht.
